Saturday, March 29, 2025
ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਆਫ਼ ਐਡਿਨਬਰਾ (University of Edinburgh) ਦੇ ਪੁਰਾਲੇਖਾਂ (Archives) ਵਿੱਚੋਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਇੱਕ ਦੁਰਲੱਭ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ਸਰੂਪ ਮਿਲਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਖੋਜ ਨੇ ਸਕਾਟਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ਲਈ ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਤੇ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਪਲ ਪੈਦਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।
ਖੋਜ ਦਾ ਸਮਾਂ: ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਸਰੂਪ 2020 ਵਿੱਚ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੀਆਂ ਡਿਜੀਟਲ ਫਾਈਲਾਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ ਮਿਲਿਆ।
ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਦਰਸ਼ਨ: 175 ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਸੀ ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਇਸ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਲਿਜਾਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨੇ ਲੀਥ ਦੇ ਐਡਿਨਬਰਾ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਵਿਖੇ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਮਾਰੋਹ ਦੌਰਾਨ ਇਸ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤੇ।
ਸੰਭਾਲ: ਇਹ ਸਰੂਪ ਯੂਕੇ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਕਿਸਮ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਨਾਜ਼ੁਕ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਕਿਊਰੇਟਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਾਫ਼ਲੇ ਵਿੱਚ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਲਿਜਾਇਆ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਫਲੈਸ਼ ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫੀ ਦੀ ਸਖ਼ਤ ਮਨਾਹੀ ਸੀ।
ਇਸ ਦੁਰਲੱਭ ਸਰੂਪ ਦਾ ਇੱਕ ਖਾਸ ਇਤਿਹਾਸ ਹੈ ਜੋ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਰਾਜ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ:
ਮੂਲ ਮਾਲਕੀ: ਇਹ ਸਰੂਪ ਪਹਿਲਾਂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸ਼ਾਸਕ ਮਹਾਰਾਜਾ ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਕੋਲ ਸੀ।
ਕਬਜ਼ਾ: ਇਸ ਨੂੰ 1848 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੇ ਦੁੱਲੇਵਾਲਾ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਤੋਂ ਲੈ ਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।
ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਨੂੰ ਸੌਂਪਣਾ: ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਸਰ ਜੌਨ ਸਪੈਂਸਰ ਲੌਗਿਨ ਨੇ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਨੂੰ ਸੌਂਪਿਆ ਸੀ। ਸਰ ਜੌਨ ਸਪੈਂਸਰ ਲੌਗਿਨ ਉਹੀ ਸ਼ਖ਼ਸ ਸਨ ਜੋ ਮਹਾਰਾਣੀ ਵਿਕਟੋਰੀਆ ਲਈ ਕੋਹ-ਏ-ਨੂਰ ਵੀ ਲਿਆਏ ਸਨ।
ਪੁਸ਼ਟੀ: ਰਾਇਲ ਏਸ਼ੀਆਟਿਕ ਸੋਸਾਇਟੀ ਦੇ 1851 ਦੇ ਪੱਤਰਾਂ ਤੋਂ ਇਸ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।
ਇਸ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਕਈ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਬਹੁਤ ਖਾਸ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ:
ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ਅਤੇ ਸਿਆਹੀ: ਇਹ ਹੱਥ ਨਾਲ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਪਾਸੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਨੂੰ ਲਿਖਣ ਲਈ ਵਰਤੀ ਗਈ ਸਿਆਹੀ ਵਿੱਚ ਸੋਨੇ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।
ਸਤਿਕਾਰ: ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਵਿੱਚ ਇਸ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਰੁਮਾਲਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਢੱਕ ਕੇ ਅਤੇ ਗੁਲਾਬ ਦੀਆਂ ਪੱਤੀਆਂ ਨਾਲ ਸਜਾ ਕੇ ਲਿਆਂਦਾ ਗਿਆ। ਰਵਾਇਤ ਮੁਤਾਬਕ ਨਗਾੜੇ ਬਜਾਏ ਗਏ ਅਤੇ ਚੌਰ ਸਾਹਿਬ ਲਹਿਰਾਇਆ ਗਿਆ।
ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੀ ਭਾਵਨਾ: ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ “ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਭਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਾਰ ਮਿਲਣ ਵਾਲਾ ਮੌਕਾ” ਦੱਸਿਆ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਉਹ ਭਾਵੁਕ ਹੋ ਗਏ।
ਗਿਆਨੀ ਹਿੰਮਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਸੰਗਤਾਂ ਨੂੰ ਹੁਕਮਨਾਮਾ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਸੁਣਾਇਆ। ਐਡਿਨਬਰਾ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਗਾਲਬ ਸਿੰਘ ਗੋਲਡ ਨੇ ਇਸ ਪਲ ਨੂੰ ‘ਅਹਿਮ’ ਕਰਾਰ ਦਿੱਤਾ।
